Sokakta yere attığınız bir çöp, tükürük ya da aksi bir davranış hayatınızın tümüne etki edeceğiniz bilseniz ne yapardınız?

Geçtiğimiz haftalarda Çin Hükümeti, sosyal kredisi düşük vatandaşlarının toplu taşımalara erişimini yasakladı.

Çin, ‘Sosyal Kredi’ adını verdiği bir puanlama sistemiyle vatandaşlarını gözlemliyor. 2014 yılında ortaya atılan fikir 2020 yılında ülke çapında tamamen işlevsel olarak yürürlüğe girecek ancak şu an da insanların takip edildiği biliniyor. Son gelişmeler sonucundaysa sosyal kredisi düşük olan milyonlarca insanın toplu taşımalara erişimlerinin yasaklandığı açıklandı.

Peki nedir bu sosyal kredi sistemi nedir?

İzleyenler varsa geçtiğimiz sene içerisinde, Netflix’in popüler bilim-kurgu dizisi Black Mirror’un üçüncü sezonunun “Nosedive” (Dibe Vuruş) isimli bölümündeki “sosyal skor” uygulamasının bir benzer filmi yayınlanmıştı. Filmde sosyal skorlarınıza göre hayatınızı yürütüyorsunuz.  Bu film, 2020 yılı itibariyle Çin’de tamamen gerçek olacak. Bu sistem, yaklaşık olarak 8 yıldır pilot bölge olarak belirlenen Jiangsu isimli eyalette test ediliyor ve tüm şehrede giderek yayılıyor. Sosyal kredi sizin borçlarınıza, davranışlarına ve cezalarınıza göre belirleniyor ve kayıt altına alınıyorsunuz. Ülkede her yere CCTV kamera sistemi koyarak sizi takip ediyor. Aynı filmdeki gibi. Yapay zekâ sayesinde kameradan kimlik tespiti yapılıyor. Suç işleyip kaçtınız diyelim, kameralar sizi adım adım her yere kadar takip ediyor. Sitem çok iyi çalışıyor ve yüz tanıma sistemi var.

Doğal olarak kötülük yapan kişilerin kredi puanı otomatik olarak düşüyor. Yere çöp mü attın, anında ortaya çıkıyor ve puanına yansıyor. Batı ülkelerinde kimse yere çöp atmadığı için, yere çöp atmaya niyeti olan kişi de atmıyor ama Çin’de öyle değil. Herkes yere çöp atıyor, çöpçüler deli gibi çalışıyor ve kısmen de olsa sistem yoluna koyuldu ama nüfus çok kalabalık olduğu için sistem her zaman düzgün yürümüyor.

Gerçekleşen bazı etmenler ise şöyle:

  • Yasaklı olmasa dahi yabancı internet sitelerinde geçirilen süreler internet bağlantı hızınızı düşürebilir, internet bağlantınızı iptal edebilir ve/veya puanınızı düşürebilir. 
  • Düşük puana sahip vatandaşlar kara listeye alınarak uçak, tren, otobüs gibi ulaşımlardan yararlanamaması ve pasaport isteklerinin reddedilmesi.
  • En iyi arkadaşınız veya akrabanız, hükümet aleyhine konuşursa siz de puan kaybediyorsunuz.
  • Tüm bunlarla birlikte bu sisteme ülkede çalışma izini bulunan expatlar da dâhil edileceği açıklandı. Düşük puana sahip expatların çalışma ve oturum izinleri iptal edilecek veya yenilenmeyecek.

    Biraz da puanlarını yükseltelim. Puan kazandıran neler?

    – Kan ve organ bağışında bulunmak.- Kamu yararını gösterecek faaliyetlerde bulunmak.

    – Devletin önerdiği web sitelerinde gezinmek, kitapları okumak ve filmleri izlemek.

    Peki yüksek puanlamada ödüller neler?
    – Toplu taşımada indirim

    – En seçkin okullarda eğitim

    – Finansal destek ve yüksek krediler

James O’Malley, geçtiğimiz aylarda Pekin’den Şangay’a yaptığı seyahati sırasında, bulunduğu trende yolcuların kişisel davranışlarına dikkat etmelerine yönelik olarak yapılan bir uyarı anonsuyla karşılaştı ve bu anonsu video olarak kaydetti. Daha sonra da bu video kaydını kişisel Twitter hesabından paylaştı.

O’Malley’nin kaydettiği bu uyarı anonsta şunlar ifade ediliyor:

“Sevgili yolcular! Biletsiz seyahat eden ya da uygunsuz davranan kişiler ya da halka açık alanlarda sigara içen kişiler, yasalara göre cezalandırılacaktırlar ve bu davranış, bireysel kredi bilgi sistemine kaydedilecektir. Negatif bir kişisel kredi kaydından kaçınmak için lütfen ilgili kurallara uyun ve trendeki ve istasyondaki düzene yardımcı olun.”

Geçtiğimiz yıl kredi notu düşük olduğu için insanların uçak ya da tren bileti almasını 23 milyon defa yasaklandı. Yani uçak ya da tren bileti almak isteyen Çinlilerin bir kısmı 23 milyon defa reddedildi.

Kredi puanı düşük kişilerin seyahat yasağı geçtiğimiz yılın Mayıs ayında yürürlüğe girdi. Çin’in Ulusal Sosyal Kredi Bilgi Merkezi’nin yayınladığı rapora göre insanlar 5,5 milyon defa hızlı tren bileti alamazken uçak biletlerinde bu sayı 17,5 milyonu buldu. Talepleri reddedilen insanlar, belirtilmemiş suçları sebebiyle haklarından mahrum bırakıldı. Çin’in yüksek mahkemesine göre 2017 yılında bu yana 6,15 milyon Çin vatandaşı uçak bileti alma konusunda yasaklarla karşılaştı.

Sosyal kredi sisteminin bir parçası olarak Çin, suç işleyen kişileri toplu taşımayı kullanmalarına izin vermeyerek cezalandırıyor. Aynı zamanda toplu taşımalardaki rahatsızlık verici olayların önüne geçmek için tasarlanmış sosyal kredi sistemi şu anda birçok kişinin gündemine oturmuş durumda.

Ayrıca yapılan derecelendirme sonucu oluşan ve ‘güvenilirlik skoru’ da denilen kredi skoru, yurttaşların davranışlarını inceleyerek onları karakterize edebiliyor. Örneğin günde 10 saat bilgisayar oyunu oynayan ve buna göre harcama yapan kişi ‘tembel’ olarak kategorize edildiği belirtilirken, düzenli olarak bebek bezi siparişi veren bir kişi ise çocuk sahibi olduğu varsayımıyla ‘sorumlu’ olarak kategorize ediliyor. Sistemin amacı, bu tür değerlendirmeler yoluyla yurttaşların sıralamasını oluşturmak.

Çin’in bağımsız politikaları bireyleri inceleyebildiği gibi kötü davranışları da cezalandırabiliyor. Vergi kaçırırsanız, diğer insanlara rahatsızlık verirseniz, sahte reklamlar yayınlarsanız ya da trenlerde ek koltuklar alırsanız puanınız düşebiliyor. Mevcut olaylardan sonra şu anda Çin’de herhangi bir kontrol noktasından (örneğin bir şehirden başka bir şehre geçerken ya da Çin’e giriş çıkış yaparken) geçen herkese kimlik ve parmak izi soruluyor.

Bu sistem hakkında siz ne düşünüyorsunuz? Türkiye’de böyle bir sistem olsa ne kadar işe yarar? Ya da dünya giderek izlenebildiğimiz ve her dakikamızın kayıt alındığı bir yolculuğa mı gidiyor?

Aşağıdaki DW Türkçe’nin yayınlamış olduğu konu hakkındaki videoya göz atabilirsiniz.

 

Kaynaklar:  Webtekno, youtube, DW, BBC

 

Serkan Eskalen – Dijital İletişim Danışman

 

 

Bir önceki yazım olan Sosyal Medya ve Kediler başlıklı makalem dijital, fenomen ve kedi hakkında bilgiler verilmektedir.